Een vreemd verschijnsel is late uitbloeiing op gevelmetselwerk, een witte waas die we ook wel vergipsing noemen en een lelijk verstorend beeld vormt. Je ziet het meestal bij gevelmetselwerk dat het meest wordt blootgesteld aan neerslag (regenzijde). In deze situatie gaat het om woningen die gebouwd zijn eind jaren 60 en 70, een poos geleden dus. Je ziet duidelijk dat een grauwe witachtige waas zich voordoet op de bakstenen.
Hoe komt het dat kalk (bindmiddel toevoeging) als basisgrondstof van de oorspronkelijke legspeciemortel op cementbasis, zich op een bepaald moment aan het oppervlak van baksteen metselwerk vastzet? Naast de bekende eigenschappen van het kalk dat o.a. bestaat uit zoute mineralen, zoeken we verder naar antwoorden.
De meest hardnekkige vorm van uitbloei op een gemetselde gevel van baksteen is vergipsing die te herkennen is aan de kenmerkende grauw witte waas die vooral op de bakstenen en wat minder op de voegen is te zien. Gevels of geveldelen die vanwege de ligging veel worden blootgesteld aan regen hebben er het meeste last van. De waas kan na een paar maanden tot zelfs een paar jaar pas naar voren komen en laat zich lastig verwijderen. Op de afbeelding boven met rode baksteen zie je duidelijk de grauw witte waas op de bakstenen kort na een hevige regenbui, het voegwerk en daarachter de legmortel zijn in korte tijd sterk vochtverzadigd en steekt qua contrast sterk af. Door herhaling ontstaat een chemisch proces waarbij tevens esthetische gevolgschade kan ontstaan zoals het afsplinteren van het baksteen oppervlak.
Op de afbeelding onder gevelmetselwerk met rode en gele baksteen en allebei met hardnekkige vergipsing.
Baksteen is van oorsprong gebakken klei met daarin vele microscopische kanaaltjes en staat bekend als poreus materiaal met karakteristieke eigenschappen die normaal heel goed samen gaan met een legmortel op cementbasis. De metselaars hadden ten tijde van het optrekken van metselwerk een specie die algemeen goed kon hechten aan de baksteen. Bij een gemetselde gevel ontstond er al snel een natuurlijke balans in de vochthuishouding zoals het opnemen van water en opnieuw afstaan van vocht aan de buitenlucht. Wel is het zo dat bij minder zuigende gevelstenen het verschijnsel vergipsing minder voorkomt. Er zijn tijdens onderzoeken en experimenten meerdere belangrijke factoren naar voren gekomen die we hierna zullen behandelen.
Vergipsing bij een traditionele toegepaste legspeciemortel op cementbasis wordt pas na enige tijd gevormd op natte en door de zon beschenen delen van metselwerk. De grauw witte waas is dan ook vooral aanwezig op (zuid)west gevels waar zon, wind(wervelingen) en regen vrij spel hebben. Zo anders is het bij beschutte schaduwrijke delen en in de luwte voorkomend gevelmetselwerk. Door lang aanhoudende vocht situaties reageren de bestanddelen in cement waaronder gips die leidt tot een chemische reactie na blootstelling aan CO2 uit de lucht. Bestanddelen die vergipsing veroorzaken verplaatsen via poriën in de mortel en steen naar het oppervlak. Water verdampt en gips wordt als uitslag zichtbaar aan het oppervlak.
In de jaren 60 en 70 van vorige eeuw werden bij een specie legmortel op cementbasis, naast kalk, veelal hulpstoffen toegepast zoals luchtbelvormers om de verwerkbaarheid van de specie te verbeteren. In de juiste verhouding tot een bepaalde aangemaakte hoeveelheid specie kan een luchtbelvormer geen kwaad. In de praktijk werd destijds scheutig omgegaan met luchtbelvormers, zoals de met de hand en speciemolen aangemaakte mortel op de bouwplaats. Ook tegenwoordig zien we vaker metselwerk gevels met vergipsing en dat komt door de moderne prefab metselmortels waarin luchtbelvormers zijn opgenomen. Eerst maar even terug naar de jaren 60 en 70 van vorige eeuw. Om een specie legmortel te maken heb je ook zand nodig. Nu bestaat er ook zoiets als Zavelzand, een geel kleurig zand met als eigenschap het vasthouden van vocht. Hier zullen in een volgend artikel meer over uitwijden. Je kunt je voorstellen dat meerdere factoren van invloed zullen, of kunnen zijn, waardoor vergipsing kan optreden.
Een luchtbelvormer zorgt ervoor dat de mortel minder stroef verwerkt kan worden en minder hoeveelheden (volume) water nodig is voor verwerking, het belangrijke nadeel -van minder water aanwezig in de mortelsamenstelling- is dat kalkdeeltjes daardoor in eerste instantie onvoldoende kunnen uitharden en in een later stadium alsnog -na het vele vocht in metselwerk- hydrateert, zelfs jaren later na optrekken van metselwerk waarbij gevels tijdenlang worden blootgesteld aan veel neerslag en daarbij de legmortel dus bijdraagt (Zavel) aan het vasthouden van vocht, hebben wij mogelijk een oorzaak gevonden van de activatie die tot vergipsing leidt.
